Ruhun Hekimleri: Orta Çağ

Fikir yok olmadı, yer değiştirdi

Antik Çağ'ın “ruhun hekimi” fikri Roma'nın çöküşüyle bitmedi. Hristiyan, Müslüman ve Yahudi dünyalarında yeni biçimler aldı.

Dizinin ilk yazısında Sokrates, Epikuros, Kinikler ve Stoacılara baktık. Bu yazıda beş isim var: Boethius, Augustinus, Razi, İbn Miskeveyh ve Maimonides. İlk ikisi Antik Çağ'ın sonu ile Orta Çağ'ın başı arasında durur. Sonraki üçü Bağdat'tan Kahire'ye uzanan İslam coğrafyasında yazdı.

Boethius: Hapishanede bir hekim

Boethius yaklaşık 480'de Roma'da doğdu. 510'da konsül oldu, Ostrogot kralı Theodoricus'un sarayında üst düzey bir görev yaptı. Sonra sadakatsizlikle suçlandı, tutuklandı ve yargılanmayı beklerken hapse atıldı. 520'li yılların ortasında idam edildi. Felsefenin Tesellisi'ni hapisteyken yazdı.

Kitapta Felsefe, Boethius'a bir kadın olarak görünür ve şiir Musalarını odadan kovar. Sonra bir hekim gibi davranır. Önce hastasının henüz güçlü ilacı kaldıramayacağını söyler ve ruhunu yumuşatıcı ilaçlarla sakinleştirmeye girişir (I. kitap, 5. bölüm). Ardından tanı koyar (6. bölüm): Boethius kim olduğunu unutmuştur, evrenin amacını bilmemektedir ve dünyanın nasıl yönetildiğini anlamamaktadır.

Burada ilaç bir hap değil, bir konuşmadır. Bu, Sokrates'in Kharmides'teki “güzel sözler” fikrini akla getirir.

Augustinus: Hastanın itirafı

Augustinus (354–430) Kuzey Afrika'da yaşadı ve Hippo'nun piskoposu oldu. İtiraflar'ın (Confessiones) ilk sayfasındaki cümle meşhurdur: Yüreğimiz sende huzur bulana dek huzursuzdur.

Shelley Reid'in doktora tezine (2008) göre Augustinus tıp dilini diğer Latin kilise babalarından çok daha yoğun kullandı. İtiraflar'da kendini hekimine itiraf eden bir hasta olarak konumlandırır. Charlotte Köckert (2016) kitabı antik felsefenin ruhsal alıştırma geleneğiyle ilişkilendirir. Ona göre Augustinus, tekrarlanan duyguların zamanla kalıcı alışkanlığa dönüşmesini gösterir; Milano bahçesindeki dönüşüm sahnesi bu çözümlemenin bir parçasıdır.

Hekimlik fikri korunur, ama hekim değişir. Köckert'e göre Augustinus'un duygu tedavisi, lütuf öğretisinin pratik yüzüdür. Augustinus'a göre iyileştiren, filozofun argümanı değil, Tanrı'dır.

Razi: Hekimin yazdığı ruh kitabı

Ebu Bekr er-Razi (865–925) Rey'de doğdu. Hem hekimdi hem filozof. Bedenin tedavisi için el-Mansuri'yi yazdı, ardından tamamlayıcısı olarak el-Tıbb el-Rûhânî'yi (Ruhânî Tıp) kaleme aldı.

Kitap yirmi bölümdür ve amacı ruhun ahlakını düzeltmektir. Yol basittir: Aklı izlemek ve tutkudan (hevâ) uzak durmak. Bölümler kıskançlık, öfke, yalan, cimrilik, keder ve ölüm korkusu gibi tek tek duyguları ele alır. Razi her birini önce tanıtır, sonra nasıl giderileceğini anlatır. Dili sadedir; hikâyeler ve örneklerle ilerler. Bir örnekte bir tabak hurmayı hızla yiyen adamı uyarır: Aldığı hazdan çok acı çekecektir.

Kitabın bir bölümü, kişinin kendi kusurlarını nasıl keşfedeceğini anlatır. Razi güvendiğin bir arkadaşından eleştiri istemeyi önerir. Arberry'ye göre Razi Galenos'un iki kısa eserini özetler; biri tam da insanın kendi kusurlarını nasıl keşfedeceğiyle ilgilidir. Platon'u da izler.

İbn Miskeveyh: Huy değişir

İbn Miskeveyh (yaklaşık 932–1030) Rey'de doğdu, Bağdat'ta çalıştı. Büveyhi vezirlerinin kütüphanecisiydi. Tehzîbü'l-ahlâk, İslam dünyasında felsefi ahlak üzerine yazılmış ilk önemli eserlerden biri sayılır.

Temel fikri güçlüdür: Huy sabit değildir. Eğitim ve alışkanlıkla değişir; özellikle çocuklukta. Miskeveyh kötü huyları ruhun hastalıkları olarak ele alır, eserinde ruhun sağlığını geri kazanmaya ayrılmış bir bölüm vardır. İnsanı toplumsal bir varlık sayar: Cömertlik, cesaret gibi erdemler ancak başkalarıyla ilişkide ortaya çıkar. Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik'inden, Platon'dan ve Galenos'tan yararlandı.

Maimonides: Ruhun hekimi bilgedir

Maimonides (1138–1204) Kurtuba'da doğdu, Kahire'de yaşadı. Hekim, hukukçu ve filozoftu. Sekiz Bölüm, Mişna'nın Avot bölümüne yazdığı yorumun girişidir ve bu fikri açıkça işler.

Üçüncü bölümde şöyle der: Beden gibi ruh da sağlıklı ya da hasta olabilir. Bedeni hasta olan, kendine zararlı şeyleri iyi sanıp ister. Ruhu hasta olan da kötüyü iyi sanıp peşinden gider. Beden hastası hekime gider ve acı ilaçları da içer. Ahlaken hasta olan da ruh hekimlerine danışmalıdır. Bunlar bilge kişilerdir.

Dördüncü bölümde tedavi yöntemi gelir; Aristoteles'in orta yol fikrine dayanır. Bir kusura saplanan kişi, kusur geçene kadar karşıt uca yönelmelidir, sonra orta yola dönmelidir. Maimonides'in örneği cimri kişidir: Cimriliği geçene kadar savurgan gibi davranmalı, sonra cömertliğin orta yoluna oturmalıdır.

Ortak noktalar, ayrılıklar

Beş sesin ortak yanı bir fikirde toplanır: Hasta, kendi hastalığını çoğu zaman göremez. Boethius unutmuştur, Maimonides'te hasta kötüyü iyi sanar, Razi ise bir arkadaş önerir. Her birinde göstermek için bir başkası gerekir: bir hekim, bir bilge, bir arkadaş.

Ayrılık da açıktır. Antik hekimlerde iyileştiren akıl ve alıştırmaydı. Bu beş düşünür ise dinî bir dünyada yaşadı ve onlar için iyileşmenin bir dinî boyutu vardı. Bu sitenin işi inanç öğretmek değildir; bu metinleri tarihsel bir birikim olarak okuyoruz.

Bir de açık bir sınır var: Bu bir benzetmedir, felsefe tıp değildir. Ciddi bir ruhsal sıkıntı varsa önce bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak gerekir.

Bu sitenin okuması

Maimonides'in cimri örneği bir şeyi açık eder: Orta yol, herkes için aynı bir nokta değildir. Aristoteles de onu “bize göre” belirlenen bir şey sayar. Bu sitenin adını aldığı phronesis, kitaptan değil yaşamın içinde kazanılan; şu anda, bu durumda doğru olanı görme becerisidir. Hangi durumda neyin orta yol olduğunu görmek bu becerinin işidir.

Bu sitedeki çalışma da teşhis koymaz, ilaç önermez. Birlikte düşünür.

Nereden başlanır?

Boethius'un Felsefenin Tesellisi'nin birinci kitabı, Felsefe'nin hastasına ilk yaklaşımını gösterir. Augustinus'un İtiraflar'ının ilk sayfası kısadır. Razi için Arberry'nin İngilizce çevirisi The Spiritual Physick of Rhazes vardır; ilk iki bölümü yeterli bir başlangıçtır. Maimonides'in Sekiz Bölüm'ü kısadır; üçüncü ve dördüncü bölümü okumak yeter.

Bir davet

Razi'den bir alıştırma: Güvendiğin bir arkadaşına şunu sor. Bende senin gördüğün ama benim göremediğim bir alışkanlık var mı? Cevabı savunmadan dinle, sonra not al. Birkaç gün sonra notunu oku. Sonrasını birlikte konuşabiliriz.

Kaynaklar: Boethius, De consolatione philosophiae (H. R. James çevirisi) ve “Life of Boethius”, Georgetown Üniversitesi · Reid, S. A. (2008). “The first dispensation of Christ is medicinal”: Augustine and Roman medical culture. UBC doktora tezi · Köckert, C. (2016). Therapie der Affekte. Augustins Confessiones als Dokument christlich-philosophischer Seelsorge. Zeitschrift für Kirchengeschichte, 127(3) · Arberry, A. J. (1950). The Spiritual Physick of Rhazes ve “Abu Bakr al-Razi”, Stanford Encyclopedia of Philosophy · “The Ethical Theory of Education of Ahmad Miskawayh”, Muslim Heritage · Maimonides, Eight Chapters (J. I. Gorfinkle çevirisi).

← Günce