Felsefi danışmanlık nedir?

Elinden kayıp giden şey

Bir akşam durup geriye baktığında tuhaf bir duyguya kapılırsın: koşturduğun onca işin, yetiştirdiğin onca günün arasında elinden kayıp giden şey, kendi yaşamın olabilir mi?

Felsefi danışmanlığın çağdaş kurucusu sayılan Alman felsefeci Gerd B. Achenbach'ın çıkış noktası tam bu duygudur. İnsanlar günlük yaşamın tekdüzeliği içinde bir oraya bir buraya sürüklenir; sonra bir gün, asıl peşinde olduklarının kendi yaşamları olduğunu fark eder ve şaşırırlar. Achenbach bu uyanışın sertliğini Schopenhauer'dan bir alıntıyla anlatır: insan yaşamının olağan seyri, umuda aldanarak kendini ölümün kollarına atmaktır. Bu olasılıkla yüzleşen kişi, felsefi düşüncenin çağrısına kulak verir — çünkü felsefe, yaşama ve insanın varlığına önem ve anlam verir.

Nitekim Achenbach, Almanya'daki felsefi pratik kurumunda cuma akşamları yapılan felsefe söyleşilerine gelenlerin de aslında tek bir şeyin peşinde olduğunu düşünür: kendi yaşamlarıyla hesaplaşmak. Bu hesaplaşma kişiyi önce "nasıl yaşamalıyım"a değil, daha yalın bir soruya götürür: Ben ne yapıyorum?

İnsan değişmedi, sorular da

Bu soruların metinleri iki bin beş yüz yıl öncesine uzanır — ve her açtığımızda bugünün insanına konuştuklarını görürüz. Çünkü çağ, ilişkiler, yaşam koşulları ne kadar dönüşürse dönüşsün, insanın varlıksal yapısında o günkü insanla bugünkü insan arasında bir fark yoktur. Sevdiğini kaybeden Atinalı ile sevdiğini kaybeden bugünün insanı aynı eşikte durur. Felsefi danışmanlık bu ortaklığa yaslanır: sorun yeni görünse de, üzerine düşünülmüş hâli çoğu zaman zaten vardır.

Sokrates'in pratiği

Achenbach sorgulamanın kökünü Sokrates'te bulur ve önemli bir ayrıntının altını çizer: Sokrates'in yaptığı bir kürsü işi değil, bir pratikti. Onun için felsefe, yalnız kalınan anlarda düşünülen problemler değil; insanlarla birlikte, konunun değişik görünümleri üzerinden, bazen yanlışlamayla bazen uzlaşmayla sürdürülen bir etkinlikti. Diyalog kapandığında, üzerine düşünülen sorun katılımcılar için açığa çıkmış olurdu. Bugün Sokratik Diyalog adıyla hem felsefi danışmanlıkta hem varoluşçu terapide kullanılan yöntem budur. İş, okul, çift ve aile ilişkilerinde deneyimlediklerimiz de aslında Sokrates'in diyaloglarında işlediği kavramların — erdem, dostluk, cesaret, bilgelik, ödev — gündelik kılıklarıdır.

"Sorgulanmamış bir yaşam, insan için yaşanmaya değmez."
— Sokrates

Kapıyı çaldıran anlar

Peki insan bu sorgulamaya ne zaman gereksinim duyar? Jaspers'in sınır durumlar dediği eşiklerde: çözümsüz hastalıklar, örseleyici yaşam deneyimleri, hayal kırıklıkları, ilişkilerde çözülmeyen çatışmalar, ölümle yüzleşme, başarısızlıklar. Bunlar birer arıza değil, insan olmanın içinden geçen eşiklerdir. Achenbach'a göre danışmanlığa gereksinim, kişinin yaşamına kaynaklık eden dünya görüşünün ve yaşam tarzının kendisince sorgulanmaya başlamasıyla doğar; danışanın beklentisi de bellidir: yaşadıklarıyla hesaplaşmak ve onları anlamlandırmak. Günlük meşguliyet buna izin vermez — insan kendisiyle, kararlarıyla, eylemleriyle ilgilenemez; arayış tam bu boşluktan filizlenir.

Belirtinin ardındaki soru

Varoluşçu psikolojinin öncüsü Rollo May'e göre yalnızca belirtilere odaklanmak, kişinin asıl dikkate alınması gereken yanını gözden kaçırtır. Nevrotik belirtilerin kökünde çoğu zaman kişinin kendi özgürlüğünden kaçması ve olanaklarını kullanmamasından doğan bir suçluluk vardır; kişi kendini özgür olarak kavradığında ve olanaklarının zenginliğini fark ettiğinde kaygı olağanlaşır. Ama May'e göre bu bile ikincil kazançtır — asıl olan, kişinin varoluşunu deneyimlemesi ve özgürleşmesidir.

Frankl ile paylaştığı saptama bugünü anlatır: inançlardan ve değerlerden yalıtılmış modern insan kendini varoluşsal bir boşlukta bulur; psikoterapi bu boşluğu felsefesiz kapatamaz. Lou Marinoff'un önerisi de aynı damardan gelir: yolumuzu çizmek için tek bir okula değil, felsefe okullarının pratik uygulamalarının toplamına başvurmak.

Ne değildir, ne yapar?

Felsefi danışmanlık teşhis koymaz, ilaç önermez, hazır reçete uzatmaz; psikoterapinin rakibi değil, komşusudur. Yaptığı şey Marinoff'un sıraladığı gibi özetlenebilir: danışanın nasıl bir sorunla karşı karşıya olduğunu anlamasını sağlamak, sorunu diyalog içinde çözümlemek, değer ve anlam sorularında eşlik etmek, erdemli ve etkin bir yaşam kurma çabasına omuz vermek. Ve bir şeyi hatırlatmak: felsefe yalnızca araştırılacak bir uğraş değil, uygulanacak bir konudur.

Ölçüsü

Bu birlikte düşünmenin pusulası, bu sitenin adını aldığı erdemdir: phronesis, pratik bilgelik — neyin ne zaman, ne kadar ve nasıl yapılacağını görme ustalığı. Nasıl işlediğini merak edersen, felsefi pratik sayfası yol gösterir.

Bir davet

Bugünlerde hangi soruyla yaşıyorsun? Onu bir kenara yazmak bile başlangıçtır — sorgulanmış yaşam, tek soruyla başlar.

Kaynaklar: Achenbach, G. B. (2010; 2021) · Marinoff, L. (2015) · Feist, J., & Feist, G. J. (2009). Theories of Personality · Platon, Sokrates'in Savunması. — Bu yazı, yazarın felsefe doktora tezinin (Maltepe Üniversitesi, 2022) beşinci bölümünden uyarlanmıştır.

← Günce